Ekonomia

Wzrosły rozmiary produkcji i przedsiębiorstw. Dawne warsztaty i manufaktury przekształciły się w wielkie zakłady pracy. Następowała koncentracja kapitału i kumulacja ogromnych bogactw u niektórych potentatów finansowo-gospodarczych – w dziedzinie wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej, kolejnictwa, bankowości itd. Procesy te wywołały wzmożone zainteresowanie organizacją i zarządzaniem u właścicieli środków produkcji. Chodziło o taką organizację pracy, która zapewniałaby wysoką wydajność i maksymalizację zysków. Powstał bowiem rozdźwięk między możliwościami nowej techniki, a wydajnością pracy robotników. Pojawiło się obiektywne zapotrzebowanie na badanie i usprawnianie organizacji pracy. Początki rozwoju nauki organizacji i zarządzania przypadają na przełom wieku XIX i XX. W 1903 r. ukazała się praca naukowa z tej dziedziny pt. „Zarządzanie warsztatem wytwórczym”. Jej autorem był amerykański inżynier Frederic Winslow Taylor (1856-1915). Skoncentrował się on na usprawnianiu pracy na pojedynczym stanowisku pracy i w brygadzie roboczej. Za pomocą obserwacji, analiz i pomiarów stwierdził, że wydajność pracy robotnika zależy od sprawnych narzędzi pracy i od sposobu jej wykonywania. Prowadził szczegółowe badania obejmujące proste czynności i ruchy. Obiektem badań był celowo dobrany i dobrze wynagradzany robotnik, wykazujący najwyższą sprawność. Za pomocą analizy jego czynności starał się wyeliminować ruchy zbędne, ustalając w ten sposób optymalny model wykonania zadania. Na tej podstawie określano normy pracy i zasady systemu akordowego. Jednocześnie wprowadzano zmiany w zarządzaniu przedsiębiorstwem w kierunku modelu funkcjonalnego. Praca robotnika była planowana, rozliczana i nadzorowana przez wyspecjalizowanych urzędników firmy i majstrów. System Taylora przyniósł w początkowym okresie wzrost wydajności pracy i oszczędności (zwalnianie robotników nie wykonujących normy). Był to jednak system nadmiernie eksploatujący robotników, niszczący ich pod względem fizycznym i psychicznym. Po kilku latach stał się przedmiotem krytyki i protestów.

Pierwsze próby uogólniania doświadczeń organizatorskich datują się przed tysiącami Iatm.in. u Konfucjusza, Platona, Arystotelesa, a w późniejszym okresie Renesansu u Niccolo Machiavellego. Ten ostatni w roku 1531 przedstawił m.in. następujące zasady zarządzania organizacjami: organizacja jest bardziej trwała, jeżeli jej członkowie mają prawo wyrażania swoich różnorodnych poglądów i rozstrzygania swoich spraw wewnątrz niej,
wprawdzie jeden człowiek może zapoczątkować organizację, ale jest ona trwalsza, jeżeli powierza sieją trosce wielu i kiedy wielu pragnie jej utrzymania, utrzymać władzę może słaby przywódca następujący po silnym, ale nie słaby następujący po słabym, przywódca, dążący do zmiany w istniejącej organizacji powinien zachować przynajmniej cień dawnych zwyczajów. Okresem przełomowym w rozwoju wiedzy organizatorskiej był wiek XIX, okres rewolucji przemysłowej. W tym czasie pojawiły się wynalazki techniczne, które zrewolucjonizowały procesy gospodarcze – czółenko tkackie, maszyna parowa, kolej żelazna, samochód i wiele innych.

Rosnąca złożoność i zespołowość pracy była czynnikiem sprzyjającym wyodrębnianiu się funkcji kierownika, przewodnika, dowódcy w rodzinach, rodach plemiennych, księstwach i stanowiła niezbędny warunek sprawności pracy zespołowej. Wiedza organizatorska opierała się w owych czasach na tradycji, doświadczeniu i intuicji, była przekazywana z pokolenia na pokolenie w baśniach, przysłowiach itp. Takie formy przekazywania własnych i cudzych doświadczeń były po to, aby można je było łatwiej zapamiętać. W ciągu wieków w różnych krajach powstawały rozmaite przysłowia, zawierające wskazówki co do metod postępowania. Były to zazwyczaj krótkie zdania o uniwersalnej treści (np. jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz). Udokumentowane źródła świadczą, że organizacyjne umiejętności człowieka pojawiły się bardzo wcześnie. Przykładem są wielkie prace budowlane realizowane w starożytności – piramidy, kanały nawadniające i akwedukty, amfiteatry, zespoły miejskie, mur chiński i wiele innych. Od tysiącleci rozwijała się sztuka dowodzenia wojskami w czasie wielkich wypraw lądowych i morskich. Działania te musiały być odpowiednio planowane, organizowane i kontrolowane. Doświadczenia organizatorskie obejmowały wszelkie formy aktywności ludzkiej – pracę, walkę, praktyki religijne, a kierowanie zbiorowym działaniem i zachowaniem przybierało postać rządzenia, dowodzenia, administrowania, przewodzenia.

Związek nauki organizacji i kierowania ma miejsce z każdą dziedziną prawa, szczególnie z prawem admninistracyjnym. Reguluje ono zasady organizacji, prawne formy i metody działania oraz normy prawa materialnego. Inaczej mówiąc, tworzy formalne ramy funkcjonowania instytucji. Owe ramy są wypełniane treścią stanowiącą przedmiot zainteresowań nauki organizacji i kierowania. Z kolei dobre rozwiązania organizacyjne są źródłem inspiracji przy tworzeniu dobrego prawa. Podstawowym czynnikiem sprawczym powstania i rozwoju teoretycznych uogólnień w dziedzinie organizacji i kierowania działaniami ludzkimi są potrzeby społeczne. Potrzeby społeczne powodowały doskonalenie technik wytwarzania dóbr, a zwłaszcza narzędzi pracy. W rezultacie następował wzrost rozmiarów produkcji, jej koncentracja i doskonalenie wyrobów, a następnie rozwój podziału pracy, specjalizacja produkcji i coraz większa jej złożoność. Te procesy są wzajemnie uwarunkowane na zasadzie przyczynowo-skutkowej. Stanowiły obiektywne przesłanki rozwoju wiedzy obejmującej organizację i kierowanie procesami gospodarczymi, doprowadzając w konsekwencji do wyłonienia się na trwałe zarządzania jako formy działalności praktycznej.